Araç Kiralama Sektörü

ARAÇ KİRALAMA SEKTÖRÜNÜN GENEL YAPISI

Bu bölümde araç kiralama sektörünün genel yapısı incelenmektedir. Bu kapsamda sektörün tarihi gelişimi, araç kiralama tanımı ve süreci, araç kiralama hizmetlerinin sınıflandırılması, araç kiralayan işletmeler, araç kiralama işletmelerinin fonksiyonları, araç kiralama işletmelerinde insan kaynakları, dünyada ve Türkiye‟de araç kiralama sektörü ve sektörde öngörülen gelişmeler irdelenmektedir.

Araç Kiralama Sektörünün Tarihi Gelişimi

Araç kiralama sektörünü gerçek veya tüzel kişilere belirli bir ücret karşılığında araç kiralayan işletmeler oluşturmaktadır. Kısa dönem araç kiralama hizmeti ve uzun dönemli (filo, operasyonel) araç kiralama hizmetleri olarak ikiye ayrılır. Bu hizmetler değişik amaçlarla otomobil, motorsiklet, bisiklet kiralanması ve ticari amaçlı kamyon veya kamyonet kiralanmasını kapsamaktadır. Araç kiralama yerleri oteller ve seyahat acenteleri gibi tüzel şirket veya franchise olarak işletilmektedir.

Araç kiralama sektörü ilk kez ABD‟de, 1916 yılında Joe Saunders‟in beş kişilik binek otomobilini (Ford T model) belirli bir ücret karşılığında kiralaması ile basit bir iş kolu olarak başlamıştır. Bir yıl sonra Saunders üç otomobil daha alarak araç sayısını dörde, 1919‟da filosunu 100 araca çıkararak Kansas City ve Birmingham‟a kadar faaliyet alanını genişletmiştir. Araç kiralama XX. yüzyılın ilk yıllarında otomobilin icat edilmesi ile ortaya çıkmış ve bu tarihten sonra ülke sınırlarını aşarak dünya geneline dağılmıştır. Dünya üzerinde 1907 yılında 250.000 olan otomobil sayısı, 1914’te H. Ford‟un piyasaya sürdüğü Ford Model T’nin ortaya çıkışıyla 500.000’e ulaşmıştır.

Sektör ilk olarak Hertz, Avis, National ve Budget gibi büyük araç kiralama acentelerinin kurulmasıyla başlamıştır. Başlangıçta, yerel işletmelerin günlük sabit bir ücrete ilave olarak km başına belirli bir fiyat karşılığında tüketicilere standart araba sağlamasıyla başlayan bu basit alış-veriş zamanla daha karmaşık hale gelmiştir. Öncelikle 1950‟lerde araç kiralama örgütleri havaalanları, demiryolu istasyonları, oteller ve diğer destinasyonlar da dâhil olmak üzere birden çok yerde çeşitli marka ve tipte arabalar kiralayabilir hale gelmiştir. 1970‟lerde işletmeler ürünlerini farklı fiyat ve 19 imkânlarla çeşitlendirmeye başlamıştır. Daha sonra bu ürüne araba türleri, sigorta, teslim alma ve teslim etme seçenekleri eklenmiştir. 1978 yılında, havayolu sektöründeki deregülasyon sonucu indirimli uçak bileti imkânı havayolu yolcularının sayısını arttırmıştır. Bu gelişme araç kiralama işletmelerinin havalimanı ofislerinin sayısını arttırarak şirket için gelirlerinin önemli bir bölümünü oluşturmuştur. Turizmin de gelişme gösterdiği bu dönemde turistler sadece havayolu sektörünü değil, aynı zamanda araç kiralama sektörünü de geliştirmiştir. 1980’lerin sonlarında, otomobil üreticilerinin hemen hemen tüm büyük araç kiralama örgütlerini satın alması ile filo maliyetleri düşmüştür. 1990‟lara gelindiğinde örgütler fiyat stratejilerini ve yönetim sistemlerini kontrol altına alabilecekleri (bilgisayarlı rezervasyon sistemleri ve gelir yönetimi) yöntemleri kullanmaya başlamıştır.

Günümüzde araç kiralama sektörü teknolojik gelişmeler ile birlikte önemli değişikliklere uğramıştır. Online rezervasyon, check-in, global dağıtım sistemi (GDS) için artan internet kullanımı hem tüketici hem de tedarikçi için uygun iş yapma modeli haline gelmiştir. Buna ek olarak, otomobil endüstrisinin “yeşil dönüşümü” de sektör imajının yeniden şekillenmesini sağlamıştır.

Araç Kiralamanın Tanımı ve Süreci

Tanım olarak kiralama, bir taşınır veya taşınmazın kullanım hakkının belli bir süre için ve belli bir kira karşılığında kiracıya verilmesidir (www.tdk.gov). Araç kiralama, araba kiralama, rent-a-car veya oto kiralama ise; taraflar arasında sözleşmeye dayanan, belirli bir zaman dilimi (saatlik, günlük, haftalık, aylık, yıllık) ve ücret karşılığında otomobil, kamyonet, kamyon ve motosiklet gibi araçların kiralanmasıdır. 2009‟da kaldırılan Karayolları Trafik Yönetmeliği oto kiralama işletmeciliğini şu şekilde tanımlamıştır. Müşterilerine ticarî amaçla sürücülü veya sürücüsüz olarak 15+1 ve daha az koltuk kapasitesine sahip yolcu taşımaya mahsus taşıtları yurt içinde ve/veya uluslararasında olmak üzere, yazılı bir sözleşmeye dayanan bir bedel karşılığı ve belli bir süre için kiraya vermek şeklinde faaliyet gösterecek gerçek ve tüzel kişilerdir.

Seyahate katılan kişilere otomobil, motosiklet, bisiklet kiralama hizmeti sunan işletmelere araç kiralama işletmeleri denir. Oto kiralama pazarında Avis, Budget, National, Dollar, American International gibi çok sayıda uluslararası işletmenin yanı sıra her ülkede birçok yerel işletme de bulunmaktadır. Araç kiralama işletmeleri daha çok havaalanı veya anakentlerde büyük kiralama acenteleri ve çok sayıda yerel şubeler olarak genellikle çevrimiçi rezervasyon sağlayan bir web sitesi tarafından hizmet vermektedir. Büyük araç kiralama firmaları üçüncü şahıs web siteleri (örneğin, çevrimiçi seyahat acenteleri gibi) aracılığıyla da hizmet sağlar. Araç kiralama işletmeleri belirli bir zaman dilimi için belirli bir ücret karşılığında otomobil kiralar. Bu kuruluşlar genellikle şehir dışına seyahat eden kişilere otomobil kiralamak dışında kamyonet, kamyon, motosiklet ve hatta scooter kiralama hizmeti sunar.

Ayrıca, müşterilere ek olarak, küresel konumlandırma sistemleri, eğlence sistemleri, navigasyon sistemleri, sigorta ve cep telefonları gibi ürünler sunar (www.transparencymarketresearch.com). Genel olarak araç kiralama sektörü seyahat, finansal kiralama ve ikame araç pazarı olmak üzere üç pazar bölümüne ayrılmıştır. Bu durumda, araç kiralama pazarının TURİZM + YEREL pazarlarından oluştuğu kabul edilmektedir. Bunlar arasında en büyük pazar bölümü seyahat pazarına aittir. Araç kiralama şirketlerinin başlıca iki türü vardır. şirketlerin ilk grubu belli bir ücret karşılığında kiraya verdikleri kendi araba filoları olan şirketlerdir. Diğeri, tüm araçları otomobil üretici şirketlerinin araç filolarına ticari anlaşmalar ile erişim sağlayan işletmelerdir. Seyahatlerde özel otomobil, taksi ve araç kiralama en çok talep edilen ulaşım biçimleridir. Bu şekilde seyahat hemen kapıda başlar ve istenilen hizmete anında ulaşılabilir. Oysa şehir içi veya şehirlerarası seyahatlerde otobüslere, gemilere, uçaklara ve hızlı trenlere binmeden önce uzun yürüyüş ve bekleme gerekir. Tipik bir araç kiralama operasyonu, filodaki araçların temizlenmesi, tamir ve bakımı, eskilerinin satışının yanı sıra potansiyel müşterilere ulaşmak için rezervasyon sistemi kurulması ve işletilmesinden oluşmaktadır.

Bir kiralama genellikle müşterinin sözleşmeyi imzalayıp aracı teslim almasıyla başlar ve aracın aynı veya farklı istasyonda geri iade edilmesiyle son bulur. Otelciliğin tersine kiralanan araç önce c/out edilir, geri dönen araç c/in yapılır. 21 Araç kiralama basit bir işlem olarak gözükse de aslında karmaşık bir yapıya sahiptir. Müşteri perspektifinden araç kiralama süreci; amaca uygun aracın rezervasyonu, teslim alınması, kullanılması ve teslim edilmesiyle son bulur. Aracı kiralayan işletme perspektifinden rezervasyonun alınması, ödemenin alınması, önbüro hizmetleri (müşterinin karşılanması, bilgilendirilmesi ve aracın teslimi), dönen aracın teslim alınması, kalan bakiyenin alınması, kiralama istasyonunda aracın temizliği/ bakımı veya onarımı yapılarak aracın hizmete hazır hale getirilmesi ile son bulur. Araç kiralama sisteminin işleyişi şekil 2.1‟de verilmiştir. Bu akış diyagramının üst şeritte müşteri faaliyetleri, orta (sarı alan) araç kiralama süreci ve diyagramın en altı destek sürecini göstermektedir.

Turizm sektörünün bir parçası olan araç kiralama işletmeleri esneklik, hareketlilik, rahatlık, uygunluk, hız, maliyet, 24 saat acil servis hizmeti gibi pek çok faktörlerle birlikte, turistlerin bir destinasyona kolay ulaşmasını sağlama görevini üstlenir. Bu anlamda, uluslararası pazarda turizm sektörünün bir kolu olan araç kiralama hizmetleri turist memnuniyeti ve sadakati ile hem araç kiralama hem de konaklama kapasitesinin artışını sağlamaktadır. 22 Günümüzde yıllık 100 milyar dolar gelire kadar ulaşan araç kiralama sektörü dünya ekonomik gelişimi için önemli bir rol oynamaktadır. Örneğin, sadece Kaliforniya‟da araç kiralama sektörünün 2010 yılı bütçesi 39,8 milyon dolardır ve 2013 yılına kadar bu rakamın 240 milyon dolar olması beklenmektedir. Sektörde bir dizi uluslararası araç kiralama devi Eurocar, Sixt, Alloma, Hertz, Avis Butget Grup, Zipcar, Dollar ve Enterprise gibi işletmelerin yanı sıra her bölgede pek çok yerel işletme  turizmin önemli bir dalını oluşturmaktadır.

İyi bir oto kiralama hizmeti şunları içerir ;

  • Yüksek kalite standartlarında araç filosu, sigorta ve kiralama koşulları
  • Turistlerin kolayca anlayabileceği harita ve broşürler
  • Turistik çekicilikler ve yerler yön levhalarıyla belirtilmeli
  • Turistler ile ilgilenen polislere turizm eğitimi verilmesi
  • Kaza, yaralanma ve ölüm gibi durumlar hakkında turistlerin bilgilendirilmesi
  • Motosiklet kiralamada üst düzey güvenlik standartlarına uyulması
  • Kısa süreli konaklayan, kruvaziyer ve yat turundaki turistlerin çevreyi gezmelerinin özendirilmesi gerekmektedir.

Araç kiralama şirketleri ürünlerini diğer seyahat tedarikçileri gibi seyahat acenteleri, çağrı merkezleri, internet ve kendi ofislerinden satmaktadır. Araç kiralama genellikle karayolu ulaşım araçları olarak bilinir. Havayollarına yönelik kargo ve yolcu uçağı, iş jeti, ambulans jeti, helikopter kiralama ve deniz ulaşım araçlarından mürettebatlı veya mürettebatsız yat, tekne, motoryat, gulet, yelkenli kiralama acenteleri de mevcuttur.

Araç Kiralama Hizmetlerinin Sınıflandırılması

Araç kiralama hizmetleri, uzun süreli araç kiralama ve kısa süreli araç kiralama olarak iki ana segmenti içermektedir. Uzun süreli araç kiralama faaliyeti operasyonel kiralama ve finansal kiralama olmak üzere başlıca iki yöntemle gerçekleştirilmektedir. Kısa süreli araç kiralama faaliyetleri günlük araç kiralamayı ve bir yıldan az süreli kiralamaları içermektedir.

Araç Kiralama Hizmetlerinin Türleri

  • Araç Kiralama Sektörü
    • Uzun Vadeli Araç Kiralama
      • Operasyonel Kiralama
      • Finansal Kiralama
    • Kısa Vadeli Araç Kiralama (Rent A Car)
      • Günlük Kiralama
      • Haftalık Kiralama
      • Yıllık Kiralama

Finansal kiralama yönteminde araçların mülkiyeti filo kiralama (Leasing) şirketinde iken, araçların bakım, onarım ve amortisman giderleri gibi maliyetler kiralayan müşteri tarafından üstlenilmektedir. Operasyonel kiralamada bakım, onarım, sigorta, aşınma payı dâhil olmak üzere her türlü maliyeti kiralama şirketi üstlenmektedir.

Kısa Süreli (Günlük) Araç Kiralama Hizmeti

Kısa süreli araç kiralama; saatlik, günlük, haftalık, aylık gibi süreleri kapsayan ve bir yıldan az olan kiralamaları ifade etmektedir. Günlük ya da münferit kiralama olarak da adlandırılabilecek bu hizmet daha çok iş seyahatleri veya turistik gezilerde uçak, tren, otobüs ve gemi gibi ulaşım araçlarıyla gerçekleştirilen yolculuğun son noktasına ulaşımını tamamlamaktadır. Günlük kiralama hizmeti mevcut aracın hasar veya uzun süreli onarım durumunda asistans amaçlı da kullanılmaktadır. Büyük anakentlerin neden olduğu ulaşım sorunları kentlilik bilincini oluşturarak yolculuk paylaşımı, toplu taşıma ve kentsel transit sistemi gibi kavramları geliştirmiştir. Bu yüzden şehir sakinleri araç bulundurmak yerine ihtiyaç anında kısa süreli araç kiralamayı tercih etmektedir. Türkiye‟de günlük kiralamanın geçmişi 1950’lere, 60’lara kadar dayanmaktadır.

Zaman içerisinde bir turizm ülkesi haline gelen Türkiye‟de günlük kiralama buna paralel olarak gelişmiştir. Ancak ülkemizin turizm potansiyeline karşın son yıllarda turizmin yapısı (her şey dâhil sistemiyle müşteriler otellere sıkışmış) nedeniyle yeterince ya da beklendiği kadar talep görmesine engel olmuştur. Bu anlayış kültür turizmine olan talebin artması, yaz turizmi zenginleşmesi ve özellikle de yolcu taşıma yapısının değişmesi sonucu farklılaşmaktadır. Ayrıca, uçak seyahatlerin artmasıyla günlük kiralama talebi de artmıştır. Yakın zamana kadar günlük kiralama sadece yabancı turizme yönelik hizmet sunan bir sektör iken, artık ülkemizdeki gelişime paralel olarak iç turizmin gelişmesi ve havayolu ulaşımının canlanması ile birlikte hem yurtiçi hem de yurtdışı müşterilere yönelik bir yapılanma içerisine girmiştir (www.tokkder.org). Halen 18-20 bin adet araçla hizmet verildiği tahmin edilen günlük kiralama sektörü, yaşanan büyümeye rağmen Avrupa‟da görülen yaygın kullanıma henüz ulaşamamıştır. 550 milyon toplam nüfusa sahip AB ülkelerinde günlük kiralama sektöründe 650 bin adet araç ile faaliyet gösteriliyor olması pazarın büyüklüğünü ortaya koymak adına önemli bir göstergedir. Günlük kiralama sektörünün gelişmiş ülkelerinden olan Almanya da kişi başı kiralama harcaması 27 Euro iken, bu rakam Türkiye de henüz sadece 1.3 Euro seviyesindedir (www.tokkder.org). Kişisel otomobil sahipliğinde büyümenin doğal sonucu olarak ikame araç pazarı talebi artmıştır. şkame araçlar için birçok firma havuz bulundurmamakta, bu hizmeti günlük kiralama işletmelerinden destek alarak sağlamaktadır.

Uzun Dönem (Finansal, Operasyonel) Kiralama Hizmeti

Uzun dönem araç kiralama; bir yıldan fazla (12 ay, 24 ay ve 36 ay) süreyi kapsayan kiralamalardan oluşmaktadır. Uzun dönemli araç kiralama şahıs ve firmaların tercih ettiği, finansal ya da operasyonel kiralama olarak da adlandırılan bir dış kaynak kullanımı stratejisidir. Bu strateji ile şahıs veya işletmeler ulaşım aracı ihtiyaçlarını satın alma yerine kiralama yoluyla karşılamaktadır. şirketlerin kiralamayı tercih etmesinin nedenleri arasında; yüklü miktardaki fonları daha fazla verim alacakları faaliyet alanlarına yönlendirme, kira ile birlikte ödenen KDV‟nin indirim konusu yapılabilmesi, kiralama bedelinin tamamının gider yazılabilmesi ve kira ödenirken stopaj uygulanmıyor olması sayılabilir. Ayrıca kiralama durumunda işletmelerin aracın bakım, onarım, sigorta, kasko gibi benzeri işlemleri için ekstra zaman ve personel yükümlülükleri de ortadan kalkmaktadır. Bu sayede şirketler, araç yatırımı için gerekli büyük finansal maliyetleri kendi iş kollarında değerlendirir, aracın servis, hasar-onarım, sigorta gibi tüm operasyonel 25 süreçlerde ayrı bir yatırım yapmadan profesyonel ve kesintisiz hizmet alırlar (www.tokkder.org). Yapılan açıklamalar çerçevesinde işletmelerin ihtiyaç duydukları binek otomobilleri ve benzeri araçları satın almaları ile kiralamaları arasındaki farkları Tablo 2.1‟de daha net görülebilecektir.

Uzun dönem araç kiralamanın şirketlere sağladığı vergi avantajları ve esneklikler araç filo kiralama sektöründeki büyümeyi kaçınılmaz hale getirmiştir. Operasyonel kiralamada otomotiv ile ilişkili işletmeler veya günlük kiralamayla başlayan şirketler veya bayilerden oluşan bir yatırımcı profili vardır. Yurtdışında operasyonel kiralama faaliyeti (özellikle ABD’de) kişilere kadar inen bir müşteri portföyüne sahip olmakla beraber, Türkiye’de henüz bu noktaya gelinmemiştir. Operasyonel kiralama, ülkemizde sadece 15 yıllık bir geçmişi olmasına rağmen, kurumsallaşma, finansal yapısını güçlendirme, hizmet içeriğini zenginleştirme ve yaygınlaştırma anlamında büyük bir gelişme kaydetmiş ve uluslararası standartlarda rekabet gücü elde etmiştir (www.tokkder.org).

Pazara yeni oyuncu girişi için herhangi bir sınırlama bulunmamaktadır. Ancak pazardaki büyük oyuncuların son 10 sene içinde geldikleri büyüklüğün getirdiği ölçek 26 ekonomisi ve yüksek kaldıraçlı faaliyet konusunun 2008 dünya krizi sonrasında finansman olanaklarına getirdiği kısıtlamalar nedeni ile sektöre yeni oyuncu girmesi olasılığı düşük görülmektedir.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir